Trong mọi tình huống có trẻ em ở cửa khẩu, tình huống bị soi kỹ nhất không phải là trẻ đi một mình, mà là một người lớn dắt trẻ qua biên giới trong khi người còn lại không có mặt. Lý do rất thẳng thắn: đây chính là hình dạng của phần lớn các vụ đưa trẻ đi trái phép sau tranh chấp gia đình.
Vì sao lại bị hỏi
Viên chức cửa khẩu không nghi ngờ bạn với tư cách cá nhân. Họ đang thực hiện một quy trình được lập ra để ngăn một loại rủi ro cụ thể, và quy trình đó không có cách nào phân biệt bạn với người đang vi phạm nếu chỉ nhìn vào gương mặt.
Thứ phân biệt được là giấy tờ. Một tờ giấy có chữ ký của người vắng mặt, có công chứng, trả lời đúng câu hỏi mà họ đang có trong đầu, và câu chuyện kết thúc ở đó.
Nước nào đòi, nước nào không
Không có một quy tắc chung. Có nước ghi thành yêu cầu bắt buộc trong luật, có nước chỉ khuyến nghị, có nước không nhắc gì nhưng viên chức vẫn có quyền hỏi khi thấy cần.
Vì thế cách tiếp cận hợp lý không phải là tra xem nước này có bắt buộc không, mà là luôn mang theo. Chi phí soạn tờ giấy là một buổi sáng ở phòng công chứng; chi phí không có nó có thể là cả chuyến đi.
Tờ giấy nên nói những gì
Nội dung không cần hoa mỹ nhưng phải đủ. Cần có họ tên đầy đủ, ngày sinh và số hộ chiếu của cả đứa trẻ, người đi cùng và người ký giấy, để không ai phải suy đoán ai là ai.
Cần nêu rõ chuyến đi: đi nước nào, khoảng thời gian nào, mục đích gì. Và cần một câu khẳng định dứt khoát rằng người ký đồng ý cho đứa trẻ ra nước ngoài cùng người được nêu tên trong khoảng thời gian đó.
Những chi tiết làm tờ giấy mạnh hơn
Thêm số điện thoại và địa chỉ thư điện tử của người ký. Đây là chi tiết nhỏ nhưng nó cho viên chức một lối kiểm chứng ngay lập tức nếu họ muốn, và chính khả năng kiểm chứng đó làm giảm nhu cầu kiểm chứng.
Thêm một câu về việc người ký đồng ý cho người đi cùng quyết định các vấn đề y tế khẩn cấp cho trẻ trong chuyến đi. Câu này không phải để dùng ở cửa khẩu mà để dùng ở bệnh viện, nơi nó có giá trị thật sự.
Công chứng và dịch thuật
Chữ ký nên được công chứng. Tờ giấy in từ máy tính rồi ký tay không sai, nhưng nó không chứng minh được người ký thật sự là người đó, mà đây lại là điểm mấu chốt.
Nên có bản song ngữ Việt và Anh, hoặc bản dịch công chứng kèm theo. Viên chức nước ngoài cầm một tờ giấy toàn tiếng Việt sẽ không đọc được, và một tờ giấy không đọc được thì không giúp gì cho bạn.
Khi cha mẹ đã ly hôn
Đây là trường hợp phức tạp nhất và cũng là trường hợp cần chuẩn bị kỹ nhất. Bản án hoặc quyết định ly hôn thường xác định ai là người trực tiếp nuôi con, nhưng quyền nuôi con không đương nhiên bao gồm quyền đưa con ra nước ngoài.
Nhiều bản án ghi rõ điều kiện về việc này; nhiều bản án khác thì im lặng. Trong cả hai trường hợp, có được văn bản đồng ý của người kia vẫn là cách an toàn hơn hẳn, và nếu quan hệ giữa hai bên khó khăn thì đây là việc nên làm sớm chứ không để sát ngày.
Khi người kia không thể ký
Có những hoàn cảnh mà việc xin chữ ký là không thể: người kia đã mất, mất tích, bị tước quyền làm cha mẹ, hoặc đứa trẻ chỉ có tên một người trên giấy khai sinh.
Lúc này thứ thay thế là giấy tờ chứng minh hoàn cảnh đó: giấy chứng tử, quyết định của toà, hoặc bản trích lục khai sinh cho thấy chỉ có một người đứng tên. Hãy mang bản dịch, vì đây đúng là loại giấy mà người ta sẽ đọc kỹ.
Hạn dùng của tờ giấy
Một tờ giấy soạn từ hai năm trước cho một chuyến đi khác không còn giá trị thuyết phục, dù về lý nó vẫn là chữ ký thật. Nên soạn mới cho từng chuyến, hoặc ít nhất ghi rõ khoảng thời gian áp dụng.
Nếu gia đình đi lại thường xuyên, có thể soạn một văn bản có hiệu lực trong một năm và nêu rõ điều đó. Cách này tiết kiệm công sức mà vẫn giữ được tính cập nhật.
Hãng bay hỏi trước cả cửa khẩu
Nhiều người chuẩn bị giấy tờ cho phía nước đến mà quên rằng nơi chặn đầu tiên là quầy làm thủ tục bay ở Việt Nam. Hãng hàng không chịu trách nhiệm nếu chở một hành khách bị từ chối nhập cảnh, nên họ kiểm rất kỹ.
Hãy để tờ giấy ở chỗ lấy ra được ngay, cùng với hộ chiếu và giấy khai sinh. Bị hỏi ở quầy check-in là chuyện bình thường, và trả lời gọn ở đó giúp phần còn lại của chuyến đi trôi chảy.
Hỏi đáp
Vợ chồng tôi vẫn sống chung, chỉ là chồng bận không đi được, có cần giấy không?
Nên có. Viên chức không biết hoàn cảnh gia đình bạn, và tờ giấy chính là thứ cho họ biết điều đó trong mười giây.
Giấy viết tay có được không?
Về nguyên tắc là được nếu đủ nội dung và có công chứng chữ ký, nhưng bản đánh máy rõ ràng dễ được chấp nhận hơn nhiều.
Tôi là mẹ đơn thân, giấy khai sinh chỉ có tên tôi, vậy có phải xin ai không?
Không, nhưng hãy mang bản trích lục khai sinh có dịch để chứng minh điều đó. Đó là thứ trả lời câu hỏi thay cho bạn.
Ông bà đưa cháu đi thì dùng giấy này được không?
Được nhưng phải soạn theo đúng hoàn cảnh, tức cả cha và mẹ cùng ký và nêu tên ông bà là người đi cùng. Trường hợp này còn nên kèm giấy tờ chứng minh quan hệ ba đời.
