Quyền liên hệ cơ quan đại diện của nước mình là một trong số ít quyền tồn tại ngay cả trong vùng chưa nhập cảnh. Nhưng nó thường bị hiểu quá rộng. Đại sứ quán không đưa bạn qua được cửa khẩu, và biết rõ ranh giới đó giúp bạn gọi đúng lúc thay vì gọi trong tuyệt vọng.
Họ làm được gì
Việc rõ ràng nhất là cấp giấy tờ đi lại khi bạn mất hộ chiếu. Không có giấy này bạn không về được, và không ai khác cấp được nó.
Họ cũng xác minh nhân thân khi cơ quan nước sở tại yêu cầu, thăm gặp khi bạn bị giữ, thông báo cho gia đình ở Việt Nam, và giới thiệu luật sư hoặc phiên dịch tại địa phương.
Họ không làm được gì
Họ không can thiệp vào quyết định của cơ quan xuất nhập cảnh nước khác. Quyết định cho ai vào là chủ quyền của nước đó và không có cửa ngoại giao nào đảo ngược nó trong vài giờ.
Họ cũng không trả tiền vé máy bay, không trả tiền khách sạn, không đứng ra bảo lãnh tài chính, và không làm luật sư của bạn. Đây là bốn điều bị kỳ vọng nhầm nhiều nhất.
Khi nào nên gọi ngay
Bốn tình huống đáng gọi không chần chừ: bị bắt giữ hoặc bị tạm giam, mất hộ chiếu, gặp tai nạn hoặc bệnh nặng, và trở thành nạn nhân của tội phạm nghiêm trọng.
Ngoài ra là tình huống bị giữ lâu tại cửa khẩu mà không rõ lý do. Gọi sớm không làm bạn bị đánh giá xấu, và nó khởi động một hồ sơ mà bạn có thể cần về sau.
Đường dây nóng bảo hộ công dân
Ngoài các cơ quan đại diện ở từng nước, còn có đường dây nóng bảo hộ công dân hoạt động suốt ngày đêm. Đây là nơi gọi khi bạn không biết cơ quan đại diện nào phụ trách khu vực mình đang ở.
Hãy lưu số này vào điện thoại và viết ra giấy trước khi đi. Số nằm trong một chiếc điện thoại đã bị tạm giữ thì không giúp được gì.
Không phải nước nào cũng có đại sứ quán
Nhiều nước nhỏ không có cơ quan đại diện Việt Nam thường trú. Khi đó một đại sứ quán ở nước láng giềng sẽ kiêm nhiệm, và bạn phải biết là nước nào.
Hãy tra điều này trước chuyến đi và lưu địa chỉ cùng số điện thoại. Tra trong lúc đang gặp sự cố, không có mạng, là việc rất khó.
Mất hộ chiếu
Việc đầu tiên là trình báo cảnh sát địa phương và lấy biên bản. Cơ quan đại diện gần như luôn yêu cầu giấy này trước khi cấp giấy tờ thay thế.
Sau đó liên hệ cơ quan đại diện với bản chụp hộ chiếu cũ, ảnh thẻ và thông tin nhân thân. Đây chính là lúc bản chụp hộ chiếu lưu trên mạng chứng minh giá trị của nó, và nó chỉ mất năm phút để chuẩn bị trước chuyến đi.
Khi bị giữ hoặc bị bắt
Hãy nói rõ rằng bạn là công dân Việt Nam và yêu cầu được thông báo cho cơ quan đại diện. Nhiều nước có nghĩa vụ thông báo theo công ước quốc tế, nhưng thực tế thì việc bạn nêu ra làm nó xảy ra nhanh hơn nhiều.
Cán bộ lãnh sự đến thăm không phải để bào chữa cho bạn. Họ kiểm tra bạn có bị đối xử đúng mực không, giúp liên lạc với gia đình, và giới thiệu luật sư. Vai trò đó nhỏ hơn kỳ vọng nhưng nó thật sự quan trọng.
Chuẩn bị trước khi đi
Hãy có một trang giấy trong vali xách tay ghi: địa chỉ và số điện thoại cơ quan đại diện tại nước đến, số đường dây nóng bảo hộ công dân, số hộ chiếu, và số của hai người thân ở Việt Nam.
Gửi thêm một bản chụp cho người nhà. Khi bạn không liên lạc được, họ là bên gọi thay, và họ cần đúng những thông tin đó.
Bảo hiểm du lịch làm phần còn lại
Những việc mà cơ quan đại diện không làm, bảo hiểm thường làm: chi phí y tế, chuyển viện, vé máy bay khẩn cấp, hỗ trợ pháp lý ở mức nhất định.
Hai kênh này bù cho nhau chứ không thay nhau. Một chuyến đi chuẩn bị đủ là chuyến có cả số điện thoại lãnh sự lẫn số hợp đồng bảo hiểm nằm cạnh nhau trên cùng một tờ giấy.
Hỏi đáp
Đại sứ quán có giúp tôi được vào nước đó không?
Không. Họ có thể xác minh nhân thân hoặc giấy tờ nếu được yêu cầu, nhưng quyết định cho nhập cảnh không thuộc thẩm quyền của họ.
Gọi lãnh sự có mất phí không?
Tư vấn và hỗ trợ thường không thu phí, nhưng việc cấp giấy tờ có lệ phí theo quy định. Cuộc gọi quốc tế thì bạn tự chịu.
Ngoài giờ hành chính thì liên hệ thế nào?
Qua đường dây nóng bảo hộ công dân, hoạt động cả ngoài giờ. Hãy lưu số này chứ đừng chỉ lưu số tổng đài văn phòng.
Tôi có hai quốc tịch thì gọi bên nào?
Bạn có thể gọi bên nào cũng được, nhưng nếu đang ở chính nước mà bạn cũng là công dân thì bên kia thường không can thiệp được.
